Năm 2010 cả thế giới kỉ niệm 200 năm ngày sinh Frédéric Chopin. Được sự cho phép của dịch giả Trịnh Thị Nhàn (thông qua một thành viên đáng tin cậy của Diễn đàn nhạc cổ điển Việt Nam), chúng ta một lần nữa hãy lật giở từng trang tiểu sử Chopin qua cái nhìn của Alain Duault. Mong rằng từ đó chúng ta sẽ “nghe ra âm nhạc của Chopin tốt hơn, nghĩa là nghe được đúng hơn, chính xác hơn.”
Lời mở đầu
Tiết tấu của một điệu valse vọng qua cánh cửa khép hờ. Giai điệu thì thầm nhung nhớ của một bản nocturne giọng thứ như lâng lâng, kỉ niệm về giấc mơ của tuổi mới lớn, một mùa hè đầy say mê còn lộ rõ trên khuôn mặt.
Những hình ảnh ta thường gán cho Chopin luôn luôn ước lệ, phù phiếm hoặc sai lạc. Vì sao người nhạc sĩ này đã luôn bị phủ một lớp ngoài hư ảo tựa như một đồ mỹ nghệ về âm thanh hư huyễn, một loại nhạc sĩ dành cho những thiếu nữ dậy thì mà chủ yếu là một cá tính đậm chất lãng mạn, cái từ vốn ngược lại hoàn toàn với sự tô điểm nhạt nhẽo mà người ta đã mô phỏng méo mó đi ấy?
Trước hết, có thể ta không mấy biết đến nhà nhạc sĩ đằng sau những hình ảnh đó. Cũng có thể ta đã không thực sự nghe ra âm nhạc của ông: ta thường chỉ nghe bản này bản nọ của ông ở một concert hay ở một đĩa hát luôn luôn cùng một dạng giống hệt nhau. Bởi trong số 225 tác phẩm nhạc sĩ đã viết, liệu ta đã thực sự biết tất cả chưa, 60? 80? hay 100 bản với những người hâm mộ nhất? và có lẽ ta hay có thói quen bao bọc lên cái tên Chopin bằng một vài tư chất thuộc về quốc tịch, một phạm trù xã hội học âm nhạc hơn là có một sự hiểu biết thực sự những tác phẩm của nhà nhạc sĩ?
Thậy vậy, Frédéric Chopin, một con người đa dạng, một cá tính phức tạp và một nhà soạn nhạc không chút gì là thuần nhất. Chẳng hạn, đôi khi ta đọc được rằng Chopin là «một biểu tượng cho tâm hồn Ba Lan», nhưng ông lại là gốc Pháp 50%, nếu như mẹ ông là người Ba Lan thì cha ông lại là người Pháp. Lại nữa, ông sống nửa đời người tại Pháp và người đàn bà chiếm vị trí lớn lao nhất trong đời ông lại là George Sand, một mệnh phụ Pháp (một nữ văn sĩ Pháp nổi tiếng nhất của thời đó). Tính đôi chiều này còn thể hiện ngay cả với cái chết của ông: thi hài ông nằm giữa Paris, tại nghĩa trang Père –Lachaise, và trái tim ông được đặt ở Varsovie, trong nhà thờ Saint- Croix!
Ta hãy lần theo những thăng trầm trong cuộc đời ông, từ thời còn đi học, lần theo những bước ngoặt của một con người cũng như một nghệ sĩ, có thể ta sẽ hiểu tốt hơn, từ đó ta sẽ nghe ra âm nhạc của ông tốt hơn, nghĩa là nghe được đúng hơn, chính xác hơn.
Cội nguồn
Vào cuối thế kỉ XVII, tại vùng Dauphine (thuộc Pháp), sự tình cờ run rủi khiến ta gặp một dòng họ gia đình ngụ ở Chapin - một làng nhỏ trên một độ cao chừng 1300 mét - lấy cái tên làng thành tên của dòng họ mình. Một ngày kia, khoảng năm 1705, một người trong họ Chapin này đã đeo bọc quần áo trên vai, cuốc bộ về hướng Bắc, đến vùng Lorraine và dừng chân nơi đây, y đổi tên thành Chopi . Y nhiều con trai, trong đó, người con út, làm nghề bán trứng và gia cầm tại vùng Mirecourt. Một trong số người con của người bán gia cầm này được sinh ra tại Ambacourt vào năm 1738: đó là François, ông nội của nhà nhạc sĩ Frédéric Chopin mà chúng ta biết ngày nay.
Sau khi đã từng qua nghề trồng nho trước khi lấy vợ, François Chopin quyết định đến Marainville (năm 1769) - một làng thuộc Lorraine - được xây như một vòng cung bao quanh một toà lâu đài kiến trúc thời Phục Hưng, lúc bấy giờ lâu đài thuộc sở hữu của bá tước Rutant, quan thị thần của vua Stanislas Leszczynski. François Chopin sống trong một ngôi nhà giản dị nằm trên trục phố chính và vừa trồng nho, từ ngày lấy vợ là Marguerite Deflin, y còn kiêm thêm cả nghề đóng xe, họ có ba người con: một trai, hai gái. Sau này y sẽ trở thành người đại diện của thành phố. Từ đây, định mệnh bắt đầu chia ra những ngả đường khác. Bấy giờ Marainville đã gắn liền với Ba Lan bởi năm 1736, bị ép nhượng, vua Stanislas Leszczynski đã có người con rể là Louis XV, vua của xứ Pháp, người cưới nữ công tước của vùng Lorainne là Marie Leszczynski, nhà vua trị vì cho đến cuối đời. Dưới triều vua này, vùng Nancy đã được phát triển thịnh vượng nhất, tiêu biểu là tổng thể kiến trúc tuyệt diệu xây quanh một bãi rộng mang tên Place Stanislas vẫn còn đến tận ngày nay.
Từ lúc thuộc sở hữu của quan thị thần của vua Stanislas, lâu đài ở Marainville tiếp đó qua tay một nhà quý tộc Ba Lan, bá tước Michel Pac, ông này uỷ thác cho viên quản lí của mình là Jan Adam Weydlich cai quản. Từ đây định mệnh lại gõ cửa một lần thứ hai: người con trai của François Chopin, tên là Nicolas, sinh ngày 15/4/1771, 9 năm sau khi Weydlich đến Marainville. Nicolas là một đứa trẻ đĩnh ngộ, rất thông minh và cực kì nhạy cảm, đã khiến Weydlich chú ý và được ông này quan tâm dạy dỗ. Nhờ Weydlich, chàng thanh niên Nicolas được theo học ở Nancy về tổng quát, trong đó chàng học cả về kế toán lẫn âm nhạc. Hẳn là Weydlich sẽ có ý lấy chàng làm việc cho ông sau này. Về phần mình, Nicolas được dịp ăn học trong nấc thang bậc cao của xã hội và thoát khỏi cuộc sống trong bối cảnh trồng nho của cha ông của mình. Bước ngoặt xảy ra vào năm 1875, khi bá tước Pac quyết định bán Marainville. Nicolas Chopin hiểu rằng Weydlich sẽ trở về Ba Lan và sẽ bỏ rơi chàng với tất cả hy vọng tiến thủ trong xã hội và giới trí thức. Chàng suy nghĩ trong một vài tháng, năm 1787, chàng tự quyết lấy một mình không cả hỏi ý cha, để đi Ba Lan. Chàng thu nhặt một vài cuốn sách, gồm những tác phẩm của Voltaire, cây đàn violon, cây sáo, vài bộ quần áo và lên đường.
Tới Varsovie, Nicolas được Weydlich trông nom giúp đỡ, chàng vào làm ở một vài nơi thuộc sở hữu của bá tước Pac tại Ba Lan. Rồi chàng tìm được một chân kế toán trong một xưởng thuốc lá do một người Pháp điều hành. Chàng viết nhiều thư về cho cha mẹ nhưng không hề được hồi âm: liệu họ đã từ chối đứa con phụ bạc chăng? Hay hai người em của chàng xem như chàng đã chết đặng truất quyền thừa kế của chàng? ( khi người cha mất, quyền thừa kế sẽ chia cho hai chị em thôi).
Luôn luôn, Nicolas nghĩ rằng mọi quan hệ với gia đình từ nay thế là hết, kể cả liên hệ với tổ quốc Pháp, cách mạng đẫm máu ở Pháp, theo cái nhìn của người ở nước ngoài, đã gây nên ở chàng Nicolas nỗi lo sợ ngấm ngầm. Không, dứt khoát chàng không mấy mong quay trở về Pháp nữa.
Nhưng hoàn cảnh ở Ba Lan cũng chẳng khá hơn, nơi đây cũng xảy ra Cách mạng: năm 1791 Nicolas tham gia ủng hộ tuyên ngôn của hiến pháp, tượng trưng cho sự phục hưng và nền độc lập của đất nước, nhà vua ủng hộ dự luật này nhưng Ba Lan phải phục tùng sự lệ thuộc vào nước Nga. Nữ hoàng Catherine II không chịu nổi sự nổi loạn đòi tự do này và phái quân đội can thiệp. Để bảo vệ hiến pháp chống lại quân chiếm đóng, một cuộc khởi nghĩa toàn quốc do Tadeusz Kosciuszko tập hợp hàng nghìn dân Ba Lan và Nicolas Chopin đã có mặt trong số những người yêu nước. Sau một vài tháng, người ta hứa hẹn bổ nhiệm chàng chức đại uý. Than ôi, chàng thanh niên Ba Lan tuy có võ trang nhưng không khỏi bị sốc trước sức mạnh của vũ khí quân Nga, kẻ lúc này có đồng minh là quân Phổ.
Bị nghiền nát cuộc nổi dậy là khúc mở đầu của sự xâu xé đất Ba Lan bởi ba nước Nga , Phổ và Áo.
Người đại uý trẻ Nicolas đã bị thương nhẹ trong những trận chiến đấu, xưởng thuốc lá nơi chàng từng làm chân kế toán nay đã đóng cửa, chủ nhân của nó đã về Pháp. Nicolas Chopin cũng nghĩ muốn về Pháp. Chàng chiếm một chỗ trên chiếc xe ngựa, nhưng bị một cơn hen suyễn nặng, chàng không thể ra đi. Liệu có là một triệu chứng tâm thần chăng? Một vài tháng sau chàng vẫn nghĩ đến việc ra đi và lại một trận ốm ngăn chàng thực hiện ý đồ này. Cuối cùng, Nicolas Chopin cũng không muốn nữa trở về Pháp, chàng đã gắn bó với đất nước Ba Lan, chàng đã đổi tên thành Mikolaj mà chàng đã say mê phát hiện ra trong văn học Ba Lan - tất cả vẫn tiếp tục vun trồng tình yêu của chàng dành cho nền văn hoá Pháp, chàng có mọi tư chất cần thiết để trở thành một người gia sư tốt. Nhờ quan hệ thân thuộc mà chàng đã có với gia đình bá tước Pac, chàng có thể thâm nhập vào những salon của giới quý tộc Ba Lan, sắp tới chàng còn được nữ công tước Laczynka tuyển chọn để dạy dỗ cho bốn người con của bà: hai trai, hai gái, trong đó người con gái út, tên là Maria, một vài năm sau sẽ đi vào lịch sử dưới cái tên Marie Waleska , nàng là cuộc tình lớn của hoàng đế Napoleon.
Tất cả ngày một khá lên ở cái mốc năm 1802. Một người bạn gái của nữ công tước Laczynska, nữ công tước Skarbek, bà này được nghe đồn về tài năng sư phạm của Mikolaj Chopin, đã muốn chọn người gia sư trẻ này cho 5 đứa con của mình, đặc biệt là cho cậu con trai cả, tên là Frédéryk. Nữ công tước Laczynska đã không cưỡng được trước lòng mong muốn của cô bạn mình và Mikolaj Chopin đã nghiễm nhiên đến làng Zelazowa Wola, một nơi cách Varsovie vài chục cây số - nơi đây, những người con của nữ công tước Skarbek đang đợi chàng… và cả cô quản gia trẻ Justyna Krzyzanowska, một người em họ xa của nữ công tước. Nàng mới 20 tuổi, có cặp mắt xanh lơ, nàng chơi piano và hát giọng nữ trung rất dễ thương. Mikolaj chơi violon và thổi sáo. Họ cùng hoà nhạc thính phòng với nhau, gần 4 năm trôi qua và đám cưới đã diễn ra ngày 2/6/1806: Mikolaj 35 tuổi, Justyna 24 tuổi.
Cặp vợ chồng trẻ ở một trong hai chái nhà của manoir - gồm tầng trệt dưới cùng, ngày nay vẫn còn trong khi manoir của gia đình Skarbek thì không còn nữa. Họ sống sung sướng nơi đây cho đến hết đời. Cuộc sống đôi lứa hoà hợp khai hoa kết quả vào năm sau, tháng 4, một bé gái ra đời, tên là Ludwika. Trong thời gian này, cuộc chiến của Napoleon diễn ra ác liệt, tiếng vọng đến tận làng Zelazola Wola , tuy nhiên cũng không đủ để làm náo động vẻ yên tĩnh nơi đây, nơi mà ngày 1/3/1810 (chí ít truyền thuyết đã kể lại) , dưới bậu cửa sổ của căn nhà xinh xắn , một đám người chơi violon những điệu Mazurka, và nàng Justyna đã hạ sinh một bé trai. Để tôn vinh người con cả Frédéryk của gia đình Skarbek , người cha đỡ đầu cho cậu bé, đứa trẻ từ nay mang cái tên Fryderyk Chopin .
Alain Duault
Trịnh Thị Nhàn (dịch từ nguyên bản tiếng Pháp)
Nhaccodien.info chân thành cảm ơn dịch giả đã cho phép đăng tải bản dịch này trên Trang thông tin âm nhạc cổ điển.