Sinfonia concertante K. 364

 

Tác giả: Wolfgang Amadeus Mozart
Thời gian sáng tác: năm 1779
Công diễn lần đầu: năm 1779
Tổng phổ: solo violin, solo viola, 2 oboe, 2 horn và dàn dây

Tác phầm gồm 3 chương:
I. Allegro maestoso
II. Andante
III. Presto
 
Trong số các tác phẩm của Mozart, bản Sinfonia Concertante giọng Mi giáng trưởng viết cho violin, viola dàn nhạc số hiệu K.364 là một tác phẩm được biểu diễn khá thường xuyên, có giai điệu tuyệt đẹp, gây xúc cảm mạnh mẽ và luôn được trông chờ trong các buổi hòa nhạc. Tất nhiên vì đó là Mozart nên âm nhạc phải hay rồi, nhưng có điều gì đặc biệt nữa ở tác phẩm này không?
 
Thứ nhất, đây gần như là tác phẩm hiếm hoi luôn được biểu diễn đúng theo toàn bộ những gì Mozart đã viết trong tổng phổ, nhất là các đoạn cadenza. Thêm vào đó, nó được coi là tác phẩm hay và thành công nhất của thể loại sinfonia concertante – thể loại chuyển tiếp giữa giao hưởng và concerto. Trong này vai trò của dàn nhạc dường như không phải là làm nền, mà đứng ngang bằng – đối thoại, trò chuyện, rượt đuổi và hòa vào cùng các nhạc cụ độc tấu.
 
Tác phẩm được hoàn thành tại Salzburg vào mùa hè năm 1779 - thời điểm mà Mozart có nhiều chuyến đi khắp châu Âu, bao gồm Mannheim và Paris. Mặc dù khi đó Mozart đã 23 tuổi và không còn là một thần đồng gây kinh ngạc nữa, nhưng những chuyến lưu diễn như thế này thỉnh thoảng cũng có lợi về một mặt nào đấy. Ví dụ như trong thời gian này, Mozart thường xuyên được nghe và làm việc với các nhạc công của dàn nhạc hoàng gia Mannheim danh tiếng, qua đó, ông học được rất nhiều về dàn nhạc các kỹ thuật sáng tác. Cấu trúc và các kỹ thuật phức tạp của tác phẩm Sinfonia Concertante phần nào thể hiện sự phát triển mạnh về trình độ biểu diễn của các giàn nhạc châu Âu thời bấy giờ.
 
Trước hết, sinfonia concertante là một thể loại của âm nhạc thời kỳ Cổ Điển, tương ứng với thể loại concerto grossso của thời kỳ Baroque, tuy nhiên vai trò của các nhạc cụ độc tấu được đặt nổi bật hơn; trong đó có thể có từ 1 tới 4 nhạc cụ độc tấu. Thể loại sinfonia concertante này đặc biệt phổ biến tại Paris thời bấy giờ, với việc lưu lại Paris trong một thời gian và chứng kiến môi trường âm nhạc sôi động của thành phố này, Mozart có động lực để hoàn thành khoảng 4 trong tổng số 6 tác phẩm concerto viết cho nhiều nhạc cụ của ông.
 
Trước khi Mozart tới Paris vào năm 1778, ống đã sáng tác bản concerto đầu tiên viết cho nhạc cụ không phải đàn phím – bản Concertone (bản concerto lớn) cho 2 violin, K.190, và bản Concerto giọng Fa trưởng viết cho 3 piano K.242 vào năm 1776. Không lâu sau khi tới Paris, Mozart sáng tác bản Concerto viết cho đàn Harp và Flute K.299 và dường như là cả bản Concerto viết cho tứ tấu bộ Khí và dàn nhạc K.297b. Trở lại Salzburg vào mùa đông sau đó, Mozart sáng tác bản Concerto viết cho 2 piano và dàn nhạc giọng Mi thứ K.365 – một bản concerto vô cùng rực rỡ. Tiếp sau đó là một tác phẩm còn rực rỡ và thành công hơn nữa – Sinfonia Concertante K.364 mà chúng ta đang nói đến ở đây.
 
Khi sáng tác bản nhạc này, việc chọn lựa nhạc cụ độc tấu có mang một chút suy nghĩ của cá nhân Mozart. Vào thời gian đó, Mozart khá buồn bã với tình trạng của mình ở Salzburg, và còn bi đát hơn khi trong chuyến đi lưu diễn trước đó, mẹ Mozart mất. Tuy vậy, không vì thế mà âm nhạc của ông đượm tính u buồn; đặc biệt tác phẩm Sinfonia Concertante này được coi là một cuộc cách mạng của Mozart, trong đó ông khẳng định bản thân bằng một ngôn ngữ âm nhạc có chiều sâu thể hiện, mang sắc thái âm nhạc đặc trưng của cá nhân và không lẫn lộn với các tác phẩm đương thời.
 
Vào thời gian đó, Mozart cảm thấy rất bất mãn với vai trò nhạc công violin ở Salzburg. Không phải vì ghét cây đàn violin, mà do ông quá ngán ngẩm với việc làm nhạc công cho Tổng giám mục Colloredo – người mà ông rất ghét. Khi đó, Mozart lại tìm thấy một xúc cảm đặc biệt với âm thanh của cây đàn viola. Tuy nhiên cũng có thể qua đó ông muốn thể hiện một sự độc lập nào đó với cha mình – Leopold Mozart– người vốn rất yêu thích cây đàn violin và là một nhà sư phạm âm nhạc danh tiếng, phương pháp giảng dạy violin của ông vẫn còn được sử dụng rộng rãi cho đến ngày nay. Lúc còn nhỏ, Mozart luôn được cha nhắc đi nhắc lại rằng ông có thể thành công nếu chăm chỉ luyện tập violin. Những suy nghĩ đó so với hoàn cảnh hiện tại càng làm cho ông cảm thấy khó chịu với cây đàn violin, và ông tìm thấy niềm an ủi với cây đàn viola.
 
Sau đó Mozart lên Vienna và không chơi violin cũng như sáng tác thêm bản violin concerto nào nữa. Ở Vienna, ông chơi viola trong một nhóm tứ tấu rất danh tiếng, cùng với Haydn, Dittersdorf và Vanhal; khi đó ông luôn ưu ái cây đàn viola và dành những giai điệu đẹp nhất cho cây đàn này. Khi nghe tác phẩm Sinfonia Concertante này, thính giả có thể cảm thấy rằng dường như các giai điệu của viola vang lên một cách rực rỡ hơn bình thường. Có một chi tiết đáng chú ý : Mozart là nhạc công viola độc tấu trong lần công diễn đầu tiên; chính vì viết cho mình nên ông rất chú ý và chăm chút cho nó. Tuy nhiên, còn có một chút “tiểu xảo” ở đây. Tác phẩm ban đầu được viết ở giọng Rê và được tác giả lưu ý rằng phải lên dây các nhạc cụ độc tấu thành giọng Mi giáng, và “có thể cao hơn một chút nữa” sao cho âm thanh của nhạc cụ độc tấu phải thật sự nổi bật và vượt lên so với dàn nhạc. Kỹ thuật này gọi là “scordatura”, tạm dịch là “lên dây sai”! Khi đó, với âm vực lấn thêm sang âm vực của violin, viola tạo ra những màu sắc mới lạ - bổ sung, làm phong phú và tôn lên âm sắc của cây đàn violin. Tuy nhiên một điều mà ít người để ý, đó là có một đoạn nhỏ trong cadenza chỉ có thể chơi được với kỹ thuật lên dây scordatura này; không thì phải thay đổi hoặc bỏ qua luôn đoạn này với kỹ thuật lên dây thông thường.
 
 

đàn viola được lên dây khác hẳn
 
Chương 1 mở đầu bằng các chủ đề mạnh mẽ của dàn nhạc, tiếp sau đó là chủ đề và giai điệu độc lập của các nhạc cụ độc tấu. Cũng như các concerto cho violin của Mozart, trước khi tiết tấu đi đến cao trào, một loạt các giai điệu dạt dào của dàn nhạc dẫn bước cho nhạc cụ độc tấu thể hiện các giai điệu tinh tế và hoa mỹ. Ở chương này ta chứng kiến sự xuất hiện của kỹ thuật “Mannheim crescendo” (tăng dần âm lượng) – điều rất ít gặp trong các tác phẩm khác của ông. Khi những nốt ngân của nhạc cụ độc tấu được nâng lên cùng với dàn nhạc, Mozart dường như muốn nâng cuộc đối thoại giữa 2 bè này lên một cấp độ mới. Điều này được thể hiện qua những giai điệu rất sáng và phức tạp của 2 nhạc cụ độc tấu, xen kẽ với các giai điệu tuyệt đẹp của dàn nhạc. Phần cadenza cuối chương có 2 phần, trong đó phần 2 dường như gợi lại các chủ đề ở phần đầu chương nhạc. Sau những nốt ngân cuối cùng của đoạn cadenza, dàn nhạc nổi lên mạnh mẽ như đoạn mở đầu, đưa chương 1 về một kết thúc hài hòa và tròn trịa.
 
Chương 2 – Andante được viết ở giọng Đô thứ rất giàu giai điệu và được coi như cuộc đối thoại thân tình giữa 2 nhạc cụ, với nhiều sắc thái thâm trầm giống như bản ngũ tấu giọng Sol thứ K. 516 của Mozart. Một số học giả cho rằng “concerto” theo tiếng Ý nghĩa là “đối đầu”, nhạc cụ độc tấu phải vượt lên trên và lấn át dàn nhạc. Tuy nhiên, bản Sinfonia Concertante này lại khác hẳn: trong chương 1 thì dàn nhạc có vai trò ưu thế hơn so với nhạc cụ độc tấu, trong chương 2 và 3 thì vai trò này lại được san bằng. Trong chương này, tốc độ đánh có sự khác biệt lớn, thể hiện trong một phạm vi rộng, khi thì giai điệu thủ thỉ tâm tình, khi thì đáp trả mạnh mẽ. Thêm vào đó, âm nhạc trong chương này rất có chiều sâu thể hiện, khác hẳn với các tác phẩm đương thời và có nhịp điệu tương tự – vốn chỉ được coi là âm nhạc giải trí cho tầng lớp quý tộc chứ không đòi hỏi sự chú tâm và mang lại cảm xúc sâu lắng như chương hai của bản Sinfonia Concertante này.
 
Nối tiếp chương nhạc chậm rãi là chương cuối – Presto. Mozart đã để dành những giai điệu uyển chuyển và tươi sáng nhất cho chương nhạc này, thể hiện qua các hợp âm rải đầy hào hứng và những nốt nhạc được đẩy lên cao. Những điều đó làm cho chương nhạc này mang sắc thái khác hẳn, âm nhạc vui tươi, hài hước và rộn rã như một vở hài kịch. Trong đó bộ khí, đặc biệt là kèn horn, thể hiện vai trò tuyệt vời của mình, đưa âm nhạc lên đến cao trào và kết thúc một cách rực rỡ.
 
Kể từ khi được chính Mozart trình bày vào năm 1779, tác phẩm gần như không được biết đến cho đến khi được Lionel Tertis và Fritz Kreisler trình diễn lại vào năm 1924. Trong đó, Tertis luôn khuyên nghệ sĩ viola chơi theo đúng với tổng phổ gốc, với kỹ thuật lên dây scordatura. Kể từ đó, ngày càng nhiều nghệ sĩ biểu diễn tác phẩm này và dĩ nhiên là, luôn theo tổng phổ gốc. Ngoài ra, điểm đặc biệt ở tác phẩm này là đoạn cadenza do chính Mozart viết. Nếu như với các concerto viết cho 1 nhạc cụ, nghệ sĩ độc tấu có thể tùy nghi biểu diễn các kỹ thuật và ứng tác các giai điệu. Nhưng với bản concerto viết cho nhiều nhạc cụ thế này, thì việc tạo ra một âm thanh hài hòa giữa hai nghệ sĩ cho đoạn cadenza là điều khó đạt được. Đó có lẽ là lý do khiến Mozart viết luôn phần cadenza cho tác phẩm này. Nhờ đó mà chúng ta có một tổng phổ thống nhất và những giai điệu hài hòa từ đầu đến cuối tác phẩm. May mắn là các nhạc công dường như luôn tôn trọng và biểu diễn đúng với tổng phổ gốc.
 
Tác phẩm Sinfonia Concertante giọng Mi giáng trưởng là một tác phẩm tuyệt vời, có giai điệu đẹp và phong phú, kết hợp với tính chất âm nhạc hài hước đặc trưng của Mozart và phần nhạc cụ độc tấu sôi nổi. Ai đó có thể mơ mộng rằng, giá như Mozart sống lâu hơn, ông có thể sẽ cho ra đời nhiều tác phẩm tuyệt vời hơn nữa, ví dụ như bản Sinfonia Concertante còn dang dở viết cho violin, viola, cello và dàn nhạc. Tuy nhiên, nếu nhìn vào danh mục những tác phẩm thuộc thể loại này của ông, như bản Double Concertone viết cho 2 violin, Double Concerto cho violin và piano, Serenate Notturna, Concertone cho bộ khí, bản concerto ngọt ngào viết cho flute và đàn harp, và bản Sinfonia Concertante này, những người yêu thích âm nhạc Mozart hẳn đều thấy hài lòng bởi vì đấy đều là những tác phẩm hay nhất, tinh túy nhất, và đặc trưng cho phong cách âm nhạc của Mozart.
 
Mạnh Thành (nhaccodien.info) tổng hợp

View: 32596  -  Nguồn: nhaccodien.info  -  Cập nhật lần cuối: 06:37 02/10/2012  -  Quay lại
Bài mới cập nhật


© Trang thông tin âm nhạc cổ điển do Bút nhóm nhaccodien.info xây dựng.
® Ghi rõ nguồn "nhaccodien.info" khi phát hành lại thông tin từ website này.                                Thiết kế: Lê Long - Code: Kal Kally